Назвы і сэнсы. Сьпіс [ А-Я ]
Артыкулы ў стане перакладу

Беларусь
этнас, мова, рэлігія, мапы і дакументы

X стагодзьдзе

Закладзены асновы дзяржаўнасці на беларускіх землях.

На шляху з "вараг у грэкі" створана дзяржава крывічэй — Полацкае княства. Першыя летапісныя звесткі пра яго пазвязаныя са скандынаўскімі варагамі. Хроніка "Дзеі данаў" (Gesta Danorum) расказвае пра паход на Полацк (Palteskja) легендарнага караля Фродзі I (V-VI ст. н.э.)

Першым узгаданым у летапісах князём Полацкім быў Рагвалод. І наступныя князі Полацкія менаваліся ў хроніках "Унукі Рагвалода" ці Ізяслававічы (па імі сына Рагнеды і ўнука Рагвалода — Ізяслава)

Напрыканцы стагоддзя адбылося хрышчэнне Полацка легендарным хрысціянскім місіянерам і вандроўнікам Торвальдам Кадрансанам.

XI стагодзьдзе

Стагоддзе росквіту княства (займала амаль траціну сучаснай Беларусі).
Княжанне двух князёў — Брачыслава (1003-1044) і Усяслава "Чарадзея" (1044-1101).

Паходы на Ноўгарад, супрацьстаянне з Рурыкавічамі-Яраславічамі і бітва на Нямізе.

Цесныя сувязі са Скандынавіяй. Пра супрацьстаянне Брачыслава з Яраславічамі складзена "Сага пра Эймунда", у якой конунг Эймунд выступае на боку Брачыслава. Соф'я, князёўна Мінская, была жонкай дацкага караля Вальдэмара I Вялікага і каралевай Дацкай.

Паганства і хрысціянства. Будаўніцтва Сафійскага сабора ў Полацку і князі, "якія раяцца з вешчунамі і народжаныя ад вяшчунства".

XII стагодзьдзе

Стагоддзе феадальнай раздробленасці, наступ на паганства і "вольнасць Полацкая або Венецыя".

Пасля смерці Усяслава Чарадзея, Полацкае княства (ахапляла прыкладна палову сучаснай Беларусі і дасягала берагоў Рыжскага заліва) было падзелена на Мінскае, Віцебскае, Друцкае, Ізяслаўскае, Лагойскае, Стражэўскае і Гарадцоўскае княствы паміж яго сынамі. Гарадзенскае і Тураўскае княствы распадаюцца на ўдзелы.

Апошняе доўгае кіраванне Полацкага князя — Рагвалода-Барыса (1101-1128). Пасля яго ўзрастае роля гарадскога веча і канец XII стагоддзя характарызуецца, як "вольнасць Полацкая або Венецыя"

Да сярэдзіны XII стагоддзя хрысціянства стала ўкараняцца на беларускай зямлі. З гэтым перыядам злучаны імёны Кірыла Тураўскага (1130-1182) і святой Ефрасінні Полацкай (1101-1167). Двінскія (Барысавы) камяні — масавае хрышчэнне паганскіх капішчаў.

На захадзе і паўночным захадзе Беларусі — на "землях яцвягаў, Літвы і дробных літоўскіх народкаў" (Ё. Шафарык) уласная дзяржаўнасць толькі складаецца. На гэтыя землі ідзе міграцыя палабскіх славянаў, якія сыходзілі ад нямецкай экспансіі ў заходняй балтыцы.

XIII стагодзьдзе

У Прусіі і Лівоніі дамінуюць Тэўтонскі і Лівонскі Ордэны. Зніжаецца роля Полацка ў транзітным гандлі па Заходняй Дзвіне.

Завяршаецца міграцыя палабскіх славянаў на паўночны захад беларускіх зямель [ Падрабязна апісана ў класічнай працы Ё. Шафарыка]

Падчас кіравання Міндоўга фармуецца княства Літоўскае, са сталіцай у Навагрудку (пазней перанесена ў Вільню).

Пасля смерці яго сына Войшалка і зяця Шварна, княская (каралеўская) дынастыя абрываецца.

Anarchie ці sans duc. (анархія, без князя; франц.) — так характарызавалі ў старых падручніках перыяд з 1223 года ў Полацкім княстве і з 1267 у княстве Літоўскім. Канец гэтага перыяду злучалі з княжаннем дзяцей Лютувера (Lutuver) — у 1307 князя Воіна ў Полацек і ў 1291 князя Віценя ў Літве.

Гедымін, які прыняў кіраванне пасля Віценя і мірна (без войнаў) аб'яднаў абодва княствы, лічыўся трэцім сынам Лютувера. Па іншай версіі — ён быў спадчыннікам Рагвалодавічаў.

XIV стагодзьдзе

Падчас кіравання Гедыміна і Альгерда Усе беларускія землі былі сабраныя ў адзіную дзяржаву — Вялікае княства Літоўскае.
Адбываецца фармаванне адзінага беларускага этнасу.

Вялікі князь Гедымін, імкнучыся інтэграваць краіну ў еўропейскую культурную прастору, звяртаецца да Папы Рымскага Іяана XXII, і ў Вялікае княства Літоўскае прыходзіць каталіцтва. Так рэлігія, а менавіта розныя канфесіі хрысціянства ўсходніх і заходніх земляў, пачынае аказваць заўважную ролю ў гісторыі Беларусі.

Вялікі князь Альгерд, пабіўшы Арду ў бітве на Сініх Водах, далучае Землі Рускія. Вялікае княства Літоўскае робіцца найбуйнейшай дзяржавай Еўропы, краінай "ад мора да мора".

XV стагодзьдзе

ВКЛ дасягнула свайго росквіту. Развітая еўрапейская дзяржава са складанай структурай улады (Вялікія князі, маршалкі, канцлеры, гетманы і г.д.).

Першае міжканфесійнае супрацьстаянне — Грамадзянская вайна 1432-1435 гадоў.

Бітва пад Грунвальдам — сканчэнне войнаў з Тэўтонскім Ордэнам і далучэнне Самагітыі.

Наступіла "Залатое стагоддзе" (1410-1569) — час беларускага Рэнесансу.
Выданы Статут ВКЛ, выдаюцца працы беларускіх гуманістаў і асветнікаў.

На падставе ВКЛ у XIII-XVI стагоддзях складаецца беларускі этнас.

XVI стагодзьдзе

ВКЛ яднаецца з Каралеўствам Польскім у Рэч Паспалітую Двух Народаў для супрацьстаяння вонкавым пагрозам — галоўным чынам, Маскоўскай экспансіі на захад.
Падпісаны акт Варшаўскай канфедэрацыі, які паклаў пачатак рэлігійнай вольнасці ў Рэчы Паспалітай (на фоне рэлігійных войнаў у Еўропе).
Для змяншэння міжканфесійных супярэчнасцяў і зніжэння ўплыву Масквы на ўнутраныя справы дзяржвы прынята Берасцейская унія — пераход праваслаўных прыходаў у грэка-каталіцкія (уніяцкія).

XVII стагодзьдзе

Крывавае стагоддзе бесперапынных войн — з Масковіяй, Швецыяй, Асманскай імперыяй, Войскам Запарожскім. Паслабленне цэнтральнай дзяржаўнай улады ў супрацьстаянні са "шляхецкай дэмакратыяй".

XVIII стагодзьдзе

Час магнацкай анархіі. Спробы знайсці выйсце з дзяржаўнага крызісу. Грамадзянская вайна і шляхецкія канфедэрацыі.
Вялікая Паўночная вайна на тэрыторыі ВКЛ-Беларусі.
Стагоддзе завяршаюць падзелы Рэчы Паспалітай і паўстанне Касцюшкі 1794 г.

* "Першае апісанне народаў Расійскай імперыі" 1799
пра Літву, палякаў і Белую Русь

"Апісанне ўсіх народаў, што насяляюць Расійскую дзяржаву"
1799, Іаган Готліб Георгі, Імператарская Акадэмія навук

1799 Апісанне народаў дзяржавы Расійскай
"Апісанне ўсіх народаў", 1799

Іаган Готліб Георгі (Johann Gottlieb Georgi; 1729-1802) — нямецкі медык, хімік, натураліст, этнограф, вандроўнік, прафесар мінералогіі і акадэмік Імператарскай Акадэміі навук і майстэрстваў.

Прыбыў у Расію па запрашэнні Імператарскай Акадэміі навук і майстэрстваў у 1770 годзе.

Прымаў удзел ў "Фізічнай экспедыцыі" Паласа. У агульным, маршрут паласаўскага атрада склаў 27 264 вёрсты (каля 29 085 км). Па сваіх маштабах і складанасці такі экспедыцыйны праект і сёння выглядаў бы цяжка выканальным. "Палас, Пётр Сымон, — адзін з найболей выбітных прыродазнаўцаў усіх краін і часоў…" (c) Рускі біяграфічны слоўнік.

Вынікам этнаграфічных даследванняў Георгі стала падрабязнае ілюстраванае апісанне народнасцяў, што насяляюць Расію. Гэта праца была апублікаваная ў Санкт-Пецярбургу на нямецкай (роднай мове імператрыцы Кацярыны II) пад назвай "Апісанне ўсіх народаў Расійскай дзяржавы, іх побыту, веравызнання, звычаяў, жылля, адзення і астатніх адрозненняў". Часткова ён быў перакладзены на рускую.

Першае зборнае этнаграфічнае апісанне.
Файная адпраўная кропкі для разгляду міграцыі тэрмінаў "Русь", "Белая Русь", "Літва".

Частка I
"Пра народы фінскага племя, вядомых пад імем Русаў"

Няма яшчэ ні "велікарусаў", ні "рускіх" (але ж, ёсць "украінцы"). Ёсць заблытаны пасаж "Пра расіан, якія ўладараць" (у IV частцы), што добра пераклікаецца з думкай Ё. Шафарыка "Пра славянаў".

За 60 гадоў — да 1863 году — усё імкліва зменіцца. Ідэалогія і этнаграфія знойдуць выразныя фармулёўкі.

Часть IV
"Пра народы мангольскія, ..., паляках і расіан, якія ўладараць"

Апісанне цікава тым, што складзена паміж Другім (1792) і Трэцім (1795) падзеламі Рэчы Паспалітай.

Далучаныя да Расіі часткі Вялікага княства Літоўскага — Магілёўская, Полацкая, Мінская губерніі населены "палякамі", у якіх "роды дваранскія парадніліся са спрадвечнымі Польскімі". У гэтым кантэксце па-іншаму ўспрымаецца тэрмін "польскія паўстанні" 1794, 1830 і 1863 гадоў.

"Старажытная Літва" — апошняя недалучаная да 1795 года (Трэці падзел Рэчы Паспалітай) частка ВКЛ — "Валынія, Падляшша, Самагітыя і частка Расіі". Ужо няма "літвінаў", але з'яўляюцца не вельмі зразумелыя "літоўцы старажытнага племя Русаў" (чамусьці ў Самагітыі).

Напэўна, першым і апошнім разам на беларускіх землях ужываецца тэрмін "Чарналюд ці Прастачыны Польскія рознага веравызнання". У адрозненне ад наступных прац, тут шляхта яшчэ не вылучана у "асобную этнаграфічную групу", няма яшчэ падзялення на "беларусаў" і "каталікоў" па нацыянальнасці. "Бела-Русія" — пакуль тэрмін для пазначэння ўсходніх і паўднёва-усходніх межаў Літвы (у тэксце чамусьці "заходніх").

Пакуль яшчэ няма лямантавання пра "горкі лёс мужыка-беларуса" — "Рознай скаціны і птушкі амаль кожны селянін мае для гаспадарчага свайго ўжытку дастатковую колькасць".

Культурна-гістарычны кантэкст

Для поўнасці ўспрымання выкарыстаны матэрыялы:
"Расія. Поўнае геаграфічнае апісанне." Т. 9, 1905; А. Г. Кіркор. "Маляўнічая Расія." Том 3, частка 1 і 2, 1882; П. Ё. Шафарык, "Славянскія старажытнасці" 1847; мапы Lithuania, T. Lotter 1778 і 1759; "Мапы рассялення беларускага племя" 1875, 1903, 1919.

PS.

Артыкул не скіраваны супраць "рускіх" ці яшчэ каго-небудзь. Проста, напэўна, у гутарцы пра гісторыі варта выкарыстоўваць тэрміны, сучасныя апісваным падзеям. Англію заваявалі "нарманы", а не "французы" ці "нарвежцы". Пасажы "Тэрыторыі, на якіх у XV стагоддзі жылі людзі, што звалі сябе рускімі", проста рэжуць слых. Гэтак жа, як "беларусы і літоўцы ў бітве пад Грунвальдам" ці "бітва Ганібала з італьянцамі".

Нават у прыведзенай вышэй працы (канца XVIII стагоддзя) яшчэ няма такога тэрміна як "рускі" ці "беларус" у дачыненні да этнічнай групы.

XIX стагодзьдзе

Беларускія землі — Паўночна-Заходні край Расійскай Імперыі.
Вайна 1812 года. Для Беларусі амаль грамадзянская — ратніцтва апошняга Радзівіла супраць Гарадзенскага і Беларускага гусарскіх палкоў.
1863 год — паўстанне Каліноўскага
Таемныя патрыятычныя і асветніцкія аб'яднанні студэнтаў. Філаматы і філарэты.

XX стагодзьдзе

Першая сусветная вайна. Крушэнне Расійскай імперыі.
Беларуская Народная Рэспубліка.
БССР у складзе СССР. Другая сусветная вайна. Крушэнне Савецкага Саюза.
Рэспубліка Беларусь.

* Межы Беларусі 1914-1946 гг

Храналогія падзей 1914-1991 у межах Беларусі

1914-1918 Першая сусветная вайна. У 1916-18 лінія фронту праходзіць па мяжы Другога падзелу Рэчы Паспалітай.

1917 Крах Расійскай імперыі — у выніку Лютаўскай рэвалюцыі (перавароту) у межах імперыі абвешчана Расійская Рэспубліка. Кастрычніцкім пераваротам (рэвалюцыяй) Часовы ўрад Рэспублікі зрынуты.

1918 (25 сакавіка) у гістарычных межах беларускага этнасу абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка (БНР).

1919 Параза БНР у змаганні з бальшавікамі. 1 студзеня ў Смаленску была абвешчана Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь, 8 студзеня ўрад ССРБ пераехаў са Смаленска ў Мінск. 27 лютага абвешчана пра стварэнне Літоўска-Беларускай ССР.

1919-1921 Савецка-польская вайна. Дэкрэт Усерасійскага ЦВК «Пра аб'яднанне Савецкіх рэспублік: Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы і Беларусі для змагання з сусветным імперыялізмам»

1920 (31 ліпеня) Стварэнне БССР — у газеце "Савецкая Беларусь" была апублікавана "Дэкларацыя пра незалежнасць БССР".

1920 (9 кастрычніка) Стварэнне Сярэдняй Літвы Litwa Srodkowa (1920-22) — 1-шая Літоўска-Беларуская дывізія генерала Жалігоўскага (куды ўваходзілі Віленскі, Мінскі, Наваградскі, Гарадзенскі стралковыя палкі і Літоўска-Беларускі полк артылерыі) адбіла Вільню ў Літоўскай Рэспублікі. "Пакуль прынамсі адзін з іх у стане трымаць у руках зброю, магілы продкаў не захопіць літовец, бальшавік ці немец"

1920 (27 лістапада) Слуцкі Збройны чын — спроба Часовай Рады Случчыны аднавіць незалежнасць краю. Цягам месяца пад зброю сталі звыш за 4000 чалавек.

1921 (18 сакавіка) Рыжскі мір — вынік савецка-польскай вайны — ізноў падзяліў Беларусь амаль па лініі Другога падзелу Рэчы Паспалітай.

1924-26 Пасля перадачы БССР усходніх беларускіх тэрыторый, усходняя мяжа Беларусі стала адпавядаць мяжы ВКЛ 1537 года.

1939-1945 Другая сусветная вайна (ДСВ).

1939 (17 верасня) Польскі паход РСЧА і парад у Брэсце — Савецкі саюз (СССР) уступіў у Другую сусветную вайну. 2 лістапада выдадзены "Закон СССР ад 02.11.1939 пра ўлучэнне Заходняй Беларусі ў склад СССР і ўз'яднанне яе з БССР".

1946 па выніках Ялцінскай канферэнцыі 1945 (якая падводзіць вынікі ДСВ), Беластоцкая вобласць, а таксама невялікія ўчасткі Гарадзенскай і Брэсцкай вобласці былі перададзены Польскай Народнай Рэспубліцы.

1990 (27 ліпеня) Прынята Дэкларацыя пра дзяржаўны суверэнітэт Беларускай ССР,

1991 (25 жніўня) Дэкларацыі пра суверэнітэт нададзены статус канстытуцыйнага закона. 19 верасня БССР была перайменавана ў «Рэспубліку Беларусь».

1991 (8 снежня) у сядзібе Віскулі (Беларусь) былі падпісаныя Белавежскія пагадненні пра спыненне існавання Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік як «суб'екта міжнароднага права і геапалітычнай рэальнасці» і пра стварэнне Супольнасці Незалежных Дзяржаў (НСД)

1991 (26 снежня) Савет Рэспублік Вярхоўнага Савета СССР прыняў дэкларацыю пра спыненне існавання СССР, тым самым афіцыйна распусціўшы Саюз ССР і яго інстытуты ўлады. СССР спыніў сваё існаванне.

* Дадатковыя матэрыялы

Мапы вялікага дазволу, летапісы і архіўныя дакументы можна паглядзець і спампаваць ТУТ




be-x-old.wikipedia.org
be.wikipedia.org
pl.wikipedia.org
uk.wikipedia.org
ru.wikipedia.org
inbelhist.org/?p=4737

Ликбез: гісторыя Беларусі. Кратко. Інтэрактыўна. Як мае быць. Must have.